حَج عبادتی واجب و از فروع آئین اسلام میباشد. حج گروهای از انجام میباشد که در ماه ذیالحجه، در شهر مکه و دور و بر آن ایفا میگردد. مراسم حج مطرح ترین گرد هم آیی مسلمانها میباشد که مجموعههایی از مجموع فرقههای اسلامی در آن کمپانی مینمایند.
حج اقسامی داراست که رایجترین آن، حج تمتع و برای مسلمانانی میباشد که در غیر مکه و محیط آن معاش مینمایند. مسافرت حج، با وجود حالت، صرفا یک توشه بر هر مسلمان واجب می گردد. حج با اِحرامبستن استارت می شود و با این شغل، اعمال مناسک حج بر حاجی واجب و برخی امور بر او حرام میشود.
در قرآن آیه ها اکثری درباره حج آمده و سورهای به اسم سوره حج وجود داراست. همینطور بیشتراز خیر هزار ماجرا درباره حج و احکام و اجرا آن نقل گردیده است که بنابر بعضا از آن ها، حج بعد از نماز، بلندتر از مجموع عبادتها میباشد. اندیشمندان مسلمان عملکرد کردهاند خلال جاری ساختن ظاهری، فلسفه حج را تبیین نمایند که وصال به واقعیت توحید و یکتاپرستی از مهمترین آن ها میباشد. اما حج، افزون بر بُعد عبادی، ابعادی دیگر نیز دارااست.
قبل از اسلام منصبهایی در حج مانند پذیرایی از حاجیان حاجتمند، کلیدداری کعبه و آبرسانی به حاجیان، وجود داشت که اسلام بر بعضی از آن ها تأکید نموده است. امروزه مطابق نیازهای مجال، مسئولیتهای جدیدی در حج وجود دارااست.
حج تمتع به دلیل محدودیتهای مکانی و وقتی، ظرفیت تعداد محدودی از حاجیان را داراست؛ به همین ادله مبتنی بر جمعیت مسلمانها هر مرزوبوم، به آن ها سهمیههایی داده شدهاست. معیار پول در گردش حج برای کشورها، متعدد میباشد. در گزارشی آمده میباشد در سال ۱۴۳۷ق (۱۳۹۴ش) بیش تر از هشت میلیون زائر به زیارت منزل پروردگار مهاجرت کردند و درآمد بی واسطه حکومت ایالات متحده عربی از حج آن سال، حدود ۱۲ میلیارد دلار بوده میباشد. حج قضیه اکثری از کتابها در کشورایران و دیگر کشورهای اسلامی بوده و میباشد.
چیستی و منزلت
حج عبادت مخصوصى میباشد که به خواسته اطاعت و تقرّب به معبود،[۱] در شهر مکه و در ماه ذیالحجه جاری ساختن می گردد.[۲] بر هر مسلمانی واجب میباشد - در شکل وجود وضعیت - به حج رود.[۳]
حج در اسلام دارنده مقام والایی بوده و جزو فروع آئین میباشد.[۴] قرآن سورهای با اسم سوره تشریفات ترحیم مشهد حج دارااست و در آیه ها اکثری به مسائل حج پرداخته میباشد.[۵] قرآن حج را از شعائر الهی معرفی نموده[۶] و ماههای برگزاری حج را معلوم نموده است.[۷] بر پایه ی آیه ۲۷ سوره حج، حضرت ابراهیم(ع) مأمور شد حکم حج را به عموم ابلاغ نماید.
احادیث بخش اعظمی از امامان شیعه به حج پرداختهاند. دو کتاب وسائل الشیعه و مستدرک الوسائل بیشتراز ۹۱۵۰ حدیث درباره منزلت و احکام حج نقل کردهاند که نماددهنده عنایت آن در آیین اسلام و فراوانی احکام آن میباشد. [۸] امام درستگو(ع) در روایتی، حج را رفیعتر از روزه و جهاد، بلکه هر عبادتی به جز نماز برشمرده میباشد.[۹]
قبل از اسلام
حجْ سنت ابداعی اسلام وجود ندارد؛ بلکه بنابر احادیث، بعضا از پیامبران قبل از اسلام، طوافِ کعبه جاری ساختن دادهاند.[۱۰] حتی مشرکان مکه نیز قبل از اسلام به حج و طواف کعبه میپرداختند و سنتهای خاص خویش را داشتند که اسلام برخی از آنها را تأیید نکرد؛ همانند طواف برهنه[۱۱] و تغییرو تحول روزهای حج.[۱۲] بعضی ادیان الهی و غیر الهی نیز مناسکی همانند حج مسلمانها داشتهاند. یهودیان تا فرصت بقای محل عبادت سلیمان ملزم به حضور در آنجا در سه عید معیّن بودند.[۱۳]
حکم، اقسام و مناسک
نوشتهیعلمیهای مهم: مناسک حج، حج تمتع، و عمره تمتع
طواف کعبه در حج
رفتن به مسافرت حج -با مهیا شدن موقعیت و یارا آن- یک توشه بر هر مسلمان، واجب میباشد.[۱۴]
سَبک شمردن حج و عنایت ندادن به آن (سوراخ عمدی آن یا این که به تأخير پرت کردن آن بهجهت اشتغال به شغل های عالم یا این که تنبلی کردن) از گناهان کبیره دانسته شدهاست.[۱۵]
حج را به سه قِسم تقسیم کردهاند: حج تَمتُّع، حج قِران و حج اِفراد.[۱۶] حج تمتّع خلاف حج قِران و حج اِفراد وظیفه اشخاصی میباشد که در مسافت شانزده فرسخی (حدود ۸۸ کیلومتری) مکه یا این که دورتر سکونت دارا هستند.[۱۷]
مناسک یا این که به عبارتی اجرا حج تمتع دو قسمت داراست: عُمره تمتع که دارنده پنج کار و حج تمتع (در مضمون خاص آن) که دارنده سیزده فعالیت میباشد.[۱۸]
فلسفه حج
برای حج ظواهر و باطنی معرفی شدهاست. ظواهر حج را تیمای از جاری ساختن دانستهاند که «مناسک حج» نامیده می گردد؛ ولی در ورای این ظواهر، باطنی نیز تبیین گردیده که اسرار اکثری در آن مخفی و برخی معتقدند واقعیت حج را بایستی با دقت به اسرارش بررسی و نظارت کرد.[۱۹]
امام علی (ع):
وَفَرَضَ عَلَيْكُمْ حَجَّ بَيْتِهِ الْحَرَامِ، الَّذِي جَعَلَهُ قِبْلَةً لِلاَْنَامِ، يَرِدُونَهُ وُرُودَ الاَْنْعَامِ، وَ يَأْلَهُونَ إلَيْهِ وُلُوهَ الْحَمَامِ، وَجَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلاَمَةً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ، وَإذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِهِ، وَاخْتَارَ مِنْ خَلْقِهِ سُمَّاعاً أَجَابُوا إلَيْهِ دَعْوَتَهُ
«معبود، حج منزل متشخص خویش را بر شما واجب كرد، به عبارتی منزلای كه آن را قبله گاه آدمها قرار دادهاند كه چونان تشنگان به سوی آن روی می آورند و همچون كبوتران به آن جانبداری میبرند. خدای سبحان كعبه را مظهر تواضع بندگان در قبال عظمت خويش و علامت اعتراف آنها به بزرگی و توان خویش قرار بخشید و در ميان آدمها، شنوندگانی را برگزيد كه دعوت اورا برای حج، اجابت كنند و حرف اورا تصديق كنند.
منبع : نهج البلاغه، خطبه نخستین
از مهم ترین فلسفههای حج که بسیار بر آن تأکید گردیده، وصال به واقعیت توحید و یکتاپرستی میباشد. ائمه معصوم فرمان دادهاند قبل از شروع حج، می بایست دل را از هر آنچه غیر معبود میباشد، خالی کرد و مجموع کارها خویش را به آفریدگار سپرد.[۲۰] امام باقر(ع) حج را مصداق آیه «فَفِرُّوا إِلَى اللَّه؛ پس به سوى خداوند بگریزید»[۲۱] دانسته[۲۲] که بنابر آن، حج، خالیشدن و فرارکردن از غیر خدا به سوی آفریدگار میباشد.[۲۳] امام رضا(ع) نیز ترسیدن از خداوند، از خاطر نبردن وی، و به غیر وی آرزو نداشتن را از فلسفه حج برشمرده میباشد.[۲۴] محمدحسین غروی اصفهانی (۱۲۹۶-۱۳۶۱ق) از فقیهان شیعه، در این زمینه اینگونه سروده میباشد:
گهی به کعبه جانان مهاجرت توانی کرد
که در منای وفا سوراخ رمز توانی کرد[۲۵]
بعضا منابع حدیثی گفتگویی در بین امام سجاد(ع) و فردی با اسم شِبْلی[یادداشت ۱] را نقل کردهاند که در آن امام سجاد(ع) واقعیت و معنای باطنی جاری ساختن حج را ذکر مینماید. در بخشی از این گفتمان، هنگامی امام سجاد(ع) از اِحرامبستن شبلی استحضار مییابد، این شغل را ظاهری میداند و دقت شبلی را به درون اِحرام میکشاند: «آیا در آن موقع تصمیم گرفتی جامه گناه را از بدن خویش خارج کنی و جامه طاعت بپوشی؟ ... آیا به هنگام عریانشدن از جامه دوختهات، اعتنا داشتی که از ریا و دورویی و نفاق و اعمال کارها شبههناک غربت کنی؟ شبلی: نه. ... امام سجاد(ع): بدین ترتیب خیر در میقات رفتهای و خیر از جامه دوخته، خلاص گردیدهای». امام سجاد(ع) همینطور درپی این گفتوگو به ذکر جنبههای درونی اجرا حج پرداخته میباشد.[۲۶]
اما در دعوا فلسفه حج، خلال توحید، به بعدها دیگر حج همانند وحدت مسلمانها، اثرها اجتماعی، اثر ها سیاسی دقت گردیده است.[۲۷]
ارتباط حج و ولایت
براساس احادیث زیادی از امامان معصوم شیعه بین حج و ولایت ارتباطای شک ناپذیر وجود دارااست امام باقر(ع) در روایتی می فرماید: «عموم مأمور گردیدهاند به سوی این منزل که از سنگها درست شده، بشتابند و بر آن طواف نمایند بعد نزد ما آمده و ولایت و محبت خویش و استعداد شان را برای امداد ما عرضه نمایند.[یادداشت ۲] [۲۸] ونیز در ماجرا دیگر فرمود: «کلیهّت و کمال حج دیدار با امام میباشد.» [یادداشت ۳] و از امام درستگو(ع) اورده شده که فرمود: «هر گاه یکیاز شما به حج میرود می بایست حج خویش را به زیارت ما ختم نماید؛ چون این یکی دست اندرکاران تمامیت حج میباشد»؛ «إذا حجّ أحدکم فلیختم حجّه بزیارتنا لأنّ ذلک اینجانب تک تک الحجّ».[۲۹]
منصبها در حج
قبل از اسلام منصبهایی برای اداره کارها کعبه و حاجیان وجود داشت؛ مثلا:
رفادت: تهیه و تنظیم آذوقه برای حاجیان مستلزم، که قریش مسئولیت تفحص و تأمین آن را بر ذمه داشت.[۳۰]
سِدانت: سدانت کعبه را به معنای سرویس به کعبه[۳۱] و تولیت کارها آن، مثلا کلیدداری و گشوده و بسته کردن در کعبه دانستهاند.[۳۲] که به بنیعبدالدار امانت گردیده بود.[۳۳]
سقایت: آبرسانی به حاجیان،[۳۴] که عباس عموی نبی ذمه دار آن بود.[۳۵]
بعداز فتح مکه، فرستاده(ص) دو مسئولیت سدانت و سقایت را باقی گذاشت[۳۶] و مسئولیت رفادت و اعتنا به نیازمندان را به عنوان نو «امیر الحاج» به «عَتّاب بن اَسید بن اَبیالْعِیص» سپرد،[۳۷] که اما از بیتالمال تأمین می شد.[۳۸] بعد از رسول نیز خُلفا و حکومتها اشخاص مختلفی را به امارت حج گماردند.[۳۹]
امروزه با اعتنا به جمعیت حاجیان و نیازمندیهای نو، در ایالات متحده عربی مسئولیتهای مختلفی برای جاری ساختن فریضه حج، پایین تیمای با تیتر وزارة الحج و العمره قرار داده گردیده است.[۴۰]
تعداد زائران
تعداد حاجیان در حج تَمتُّع و عمره مفرده گوناگون میباشد. از آنجا که حج تمتع سالی یک توشه و در روزهای محصور و خاصی اجرا می شود و به دلیل ازدحام در آن، دولت ایالات متحده عربی محدودیتها و سهمیههایی را برای کشورها قرار داده میباشد. اما عمره مفرده فرصت خاصی ندارد؛ براین اساس تعداد نفرات بیشتری را دربرگیرنده می شود.
تشریفات ترحیم مشهد برای مدیریت بهتر مراسم؛ از انتخاب خدمات تا کنترل هزینهها