نگاهی به محتوا
شروع کتاب با مباحث مرتبط با پاکی میباشد که با تقسیم آب به مطلق و مضاف آغاز گردیدهاست. و آب مطلق را آبیرنگ دانسته که فارغ از هیچ قیدی به آن آب گفته میگردد و نمیقدرت نام آب را از آن غیر وابسته کرد مغایر آب مضاف. تالیف کننده عصمت را در لغت بهمعنای نظافت و در اصطلاح شرع چیزی دانسته که بتوان با آن نماز خواند یعنی: وضو، غسل تشریفات ترحیم مشهد و تیمم.[۱۵]
نقطه پایانقسمت کتاب، مسائل مرتبط با دیه بابا و پسر میباشد؛ هر گاه یک کدام از آن دو دیگری را عمداً بکشد. دیه از قتل کننده گرفته می شود البته قتل کننده ارث نمیموفقیت و چنانچه وارث نداشته باشند، دیه در مشت امام قرار می گیرد؛ و در صورتیکه قتل غیرعمدی باشد، دیه بر ذمه عاقله میباشد.[۱۶][یادداشت ۲]
علامه حلی، تبصره را در ۲۵ ربیع الثانی سال ۷۵۹ق در شهر حله به نقطه پایان برده میباشد.[۱۸]
ورژنها
برگی از ورژن خطی «تبصرة المتعلمین» که تاریخ ۸۸۹ق در آن چشم میگردد.
سید عبدالعزیز طباطبایی یزدی، کتابشناس و ورژنشناس شیعه، برای کتاب تبصرة المتعلمین ۲۳ ورژن خطی برشمرده و کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد، کتابخانه امیرالمومنین در نجف، کتابخانه مجلس شورای اسلامی جمهوری اسلامی ایران در طهران و کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی در قم را از محلهای حفظ این ورژنها معرفی نموده است.[۱۹] بر طبق گزارش متفحص طباطبایی، بر کهنترین ورژن کتاب که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی کشورایران حفظ میگردد، دستخط مولف و فرزندش (فخرالمحققین)، مبتنی بر تأیید نوشتار چشم می گردد.[۲۰]
گستردنها و کنارهها
لبهها و تفصیلهای زیادی بر کتاب تبصرة المتعلمین مندرج میباشد؛ بهسیرتکاملای که آقابزرگ تهرانی اعتقاد دارد لبههای فتوایی درج شده بر این تاثیر چنان زیاد میباشد که لازم به ذکر وجود ندارد.[۲۱] برخی از گستردنها خویش تیتر مستقلی دارا هستند و بعضا دیگر دارنده تیتر غیر وابسته و مستقلای نیستند.[۲۲] آقابزرگ در الذریعه نسبتاً پنجاه گستردن برای تبصرة المتعلمین بیان نموده است.[۲۳] مثلا این شروح میقدرت به نکات زیر اشاره نمود:
گستردن تبصرة المتعلمین، تاثیر آقا ضیاء عراقی
نصرة المستبصرین، نوشته محمدحسن شریعتمدار
التکملة، به خودکار اسماعیل تبریزی
نفائس التذکرة، تاثیر محمدرضا غروی نجفی
نهایة التذکرة، تألیف علی بن جواد مرندی
کفایة المحصلین، تاثیر محمدعلی معلم تبریزی
حِلیة المجتهدین، به مداد سید مهدی حسینی قزوینی[۲۴]
تبصرة الفقهاء فی مابین الکتاب و السنة علی تبصرة المتعلمین، نوشته محمد صادقی تهرانی[۲۵]
صراط الیقین فی تفصیل تبصرة المتعلمین، نوشته احمد بن زینالدین احسائی[۲۶]
فقه الصادق(ع)، تألیف سید محمدصادق شیخ.[۲۷]
ترجمه
ابوالحسن شعرانی کتاب تبصره را به فارسی ترجمه کرده و در مواقعی کنارههایی بر آن نگاشته میباشد.[۲۸] این ترجمه که عنوانش به عبارتی تیتر عربی کتاب میباشد، بهتلاش کتابفروشی اسلامیه طهران در سال ۱۳۷۷ش به چاپ پنجم رسیده میباشد.[۲۹] حمید نیکتامل در تاثیر دیگری با اسم «تبصرة المتعلمین فی احکام الدین با ترجمه سرازیر»، این کتاب را به فارسی برگردانده و انتشارات چتر علم آن را در سال ۱۳۹۶ش چاپ نموده است.[۳۰]
پانویس
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۳۹۶.
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۴۰۱ و ۴۰۲.
خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۲۷۹ و ۲۸۰.
استاد ، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۱۷۲-۱۷۸.
نگاهی به محتوا
شروع کتاب با مباحث مرتبط با پاکی میباشد که با تقسیم آب به مطلق و مضاف آغاز گردیدهاست. و آب مطلق را آبیرنگ دانسته که فارغ از هیچ قیدی به آن آب گفته میگردد و نمیقدرت نام آب را از آن غیر وابسته کرد مغایر آب مضاف. تالیف کننده عصمت را در لغت بهمعنای نظافت و در اصطلاح شرع چیزی دانسته که بتوان با آن نماز خواند یعنی: وضو، غسل تشریفات ترحیم مشهد و تیمم.[۱۵]
نقطه پایانقسمت کتاب، مسائل مرتبط با دیه بابا و پسر میباشد؛ هر گاه یک کدام از آن دو دیگری را عمداً بکشد. دیه از قتل کننده گرفته می شود البته قتل کننده ارث نمیموفقیت و چنانچه وارث نداشته باشند، دیه در مشت امام قرار می گیرد؛ و در صورتیکه قتل غیرعمدی باشد، دیه بر ذمه عاقله میباشد.[۱۶][یادداشت ۲]
علامه حلی، تبصره را در ۲۵ ربیع الثانی سال ۷۵۹ق در شهر حله به نقطه پایان برده میباشد.[۱۸]
ورژنها
برگی از ورژن خطی «تبصرة المتعلمین» که تاریخ ۸۸۹ق در آن چشم میگردد.
سید عبدالعزیز طباطبایی یزدی، کتابشناس و ورژنشناس شیعه، برای کتاب تبصرة المتعلمین ۲۳ ورژن خطی برشمرده و کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد، کتابخانه امیرالمومنین در نجف، کتابخانه مجلس شورای اسلامی جمهوری اسلامی ایران در طهران و کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی در قم را از محلهای حفظ این ورژنها معرفی نموده است.[۱۹] بر طبق گزارش متفحص طباطبایی، بر کهنترین ورژن کتاب که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی کشورایران حفظ میگردد، دستخط مولف و فرزندش (فخرالمحققین)، مبتنی بر تأیید نوشتار چشم می گردد.[۲۰]
گستردنها و کنارهها
لبهها و تفصیلهای زیادی بر کتاب تبصرة المتعلمین مندرج میباشد؛ بهسیرتکاملای که آقابزرگ تهرانی اعتقاد دارد لبههای فتوایی درج شده بر این تاثیر چنان زیاد میباشد که لازم به ذکر وجود ندارد.[۲۱] برخی از گستردنها خویش تیتر مستقلی دارا هستند و بعضا دیگر دارنده تیتر غیر وابسته و مستقلای نیستند.[۲۲] آقابزرگ در الذریعه نسبتاً پنجاه گستردن برای تبصرة المتعلمین بیان نموده است.[۲۳] مثلا این شروح میقدرت به نکات زیر اشاره نمود:
گستردن تبصرة المتعلمین، تاثیر آقا ضیاء عراقی
نصرة المستبصرین، نوشته محمدحسن شریعتمدار
التکملة، به خودکار اسماعیل تبریزی
نفائس التذکرة، تاثیر محمدرضا غروی نجفی
نهایة التذکرة، تألیف علی بن جواد مرندی
کفایة المحصلین، تاثیر محمدعلی معلم تبریزی
حِلیة المجتهدین، به مداد سید مهدی حسینی قزوینی[۲۴]
تبصرة الفقهاء فی مابین الکتاب و السنة علی تبصرة المتعلمین، نوشته محمد صادقی تهرانی[۲۵]
صراط الیقین فی تفصیل تبصرة المتعلمین، نوشته احمد بن زینالدین احسائی[۲۶]
فقه الصادق(ع)، تألیف سید محمدصادق شیخ.[۲۷]
ترجمه
ابوالحسن شعرانی کتاب تبصره را به فارسی ترجمه کرده و در مواقعی کنارههایی بر آن نگاشته میباشد.[۲۸] این ترجمه که عنوانش به عبارتی تیتر عربی کتاب میباشد، بهتلاش کتابفروشی اسلامیه طهران در سال ۱۳۷۷ش به چاپ پنجم رسیده میباشد.[۲۹] حمید نیکتامل در تاثیر دیگری با اسم «تبصرة المتعلمین فی احکام الدین با ترجمه سرازیر»، این کتاب را به فارسی برگردانده و انتشارات چتر علم آن را در سال ۱۳۹۶ش چاپ نموده است.[۳۰]
پانویس
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۳۹۶.
امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۴۰۱ و ۴۰۲.
خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۲۷۹ و ۲۸۰.
استاد ، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۱۷۲-۱۷۸.
راهنمای کامل برنامهریزی مراسم ترحیم بدون استرس