مقام علمی
روحانی طوسی میگوید: «محمد بن علی بن حسین، حافظ روایات، باخبر به فقه و رجال، و حدیث شناس بود که در محافظت و کثرت دانش، مانند وی بین قمیها چشم نشد.»[۱۴]
نجاشی در وصفش می گوید:
روضه خوان ما و فقید ما... که وارد بغداد شد و با اینکه معدود سن و سال بود شیوخ طائفه از وی حدیث میشنیدند.[۱۵]
روحانی صدوق را به دلیل فراوانی اثرها، به ویژه، در زمینه حرف[یادداشت ۲] و تکامل پندارهای وی نسبت به شخصیتهای متقدم، نماینده مهم مدرسه کلامی قم دانستهاند.[۱۶] نقل شده اولیه کسی که ابنبابویه را صدوق نامیده ابنادریس حلی در سرائر میباشد.[۱۷][یادداشت ۳] بعضا دانشمندان درباره وجه تسمیه روحانی صدوق بر این باورند که زیرا او در نقل حدیث از ائمه علیهم السلام خصوصا امام باقر و امام درست گو علیهماالسلام از راه و روش صواب بیرون نشده و در ادراک آنها به نادرست نرفته میباشد؛ صدوق تشریفات ترحیم مشهد نامیده گردیدهاست.[۱۸]
مشایخ و اساتید وی
او در شهرهای متفاوت نزد مشایخ و حفاظ اکثری از ائمه حدیث و غیر آنان، به آموزش دانش پرداخته که شمارشان به ۲۶۰ نفر میرسد.[۱۹] بعضا از مشایخ او از این قرارند:
احمد بن علی بن ابراهیم بن هاشم قمی[۲۰]
احمد بن محمد بن عیسی[۲۱]
پدرش علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی[۲۲]
محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی[۲۳]
محمد بن موسی بن متوکل[۲۴]
شاگردان و راویان از وی
با دقت به اینکه روحانی صدوق از جوانی در فعالیت انتشار خبرها بوده، راویان از او می بایست بسیار بوده باشند اما به حیث از دربین رفتن بعضی از کتاب ها مثل تاریخ ری تاثیر روحانی منتجب الدین، رجال الشیعه تاثیر ابنبطریق و شیوخ الشیعة تاثیر علی بن حکم، اسامی راویان از او به نحو بی نقص در اختیار وجود ندارد. آنچه امروزه از آن آگاهیم ۲۷ نفرند:[۲۵]
احمد بن علی بن محمد بن عباس بن نوح
احمد بن محمد بن تربک الرهاوی
ابومحمد احمد بن محمد معمری
جعفر بن احمد بن علی ابومحمد قمی بومی ری که در مشایخ او نیز نامش آمده میباشد.
جعفر بن احمد مریسی
جعفر بن حسن بن حسکه قمی
حسن بن احمد بن محمد بن هیثم عجلی رازی
حسن بن حسین علی بن بابویه
حسن بن عنبس بن مسعود بن سلامت
حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی، تالیف کننده تاریخ قم.
حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری
حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، اخوی او.
عبدالصمد بن محمد تمیمی
علی بن احمد بن عباس نجاشی، فرزند نجاشی رجالی تعالی.
سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی حلی حسینی
سید مرتضی دانش الهدی
علی بن حسین بن موسی
علی بن محمد خزاز
ابوالقاسم علی بن محمد مقری
محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی
محمد بن احمد بن علی
محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولویه، مولف کتاب ایضاح دفائن النواصب.
محمد بن جعفر بن محمد قصار رازی
محمد بن حسن بن اسحاق بن حسن بن حسین بن اسحاق بن موسی بن جعفر(ع)
محمد بن سلیمان الحمرانی
محمد بن طلحه بن محمد نعالی بغدادی، که از شیوخ خطیب بغدادی میباشد.
محمد بن محمد بن نعمان، روحانی موءثر
هارون بن موسی تلعکبری
بینشها
نگرشهای کلامی
روحانی صدوق در صحبت به مدرسه کلامی حدیثگرای قم وابستگی داشت.[۲۶] او برآن بود آدم مدام و در همگی حالا به الهام الهی یا این که حجت الهی احتیاج داراست تا خداوند را بشناسد و عقل سوای کمک وحی اقتدار آشنایی معبود و کشف معارف فقهی را ندارد.[۲۷] اورده شده او در هیچ یک از اثر ها خویش به طور غیر وابسته به مشاجره عقل نپرداخته میباشد.[۲۸] روحانی صدوق با استناد به احادیث،[۲۹] گفت و گو و جدل راجعبه ذات آفریدگار را روا نمیداند و با الهام از احادیث ضدتشبیهی، هیچ نوع شباهتی دربین معبود و مخلوقات قایل وجود ندارد و آحاد صفات بنده را از معبود نفی نموده است.[۳۰][یادداشت ۴] از بینش صدوق، نبی(ص) و امامان(ع) برگزیدگان و دوستداشتنیترین مخلوقات پروردگار میباشند و خدا، عالم را به خیال آنها آفریده میباشد.[۳۲] او امامان را همچون پیامبران(ع)، معصوم میدانست؛[۳۳] البته قائل به سهو النبی(ص) بود و انکار آن را بزرگ نمایی میدانست.[۳۴] بعضا، روضه خوان صدوق را محدثی عقلگرا دانستهاند که به مکان دلیل، از احادیث فایده می برد؛ البته لابلای مطالب خویش به دلیل عقلی نیز دقت داشت.[۳۵]
اثرها
نوشتهعلمیٔ اساسی: اثرها روضه خوان صدوق
گروه تألیفات روحانی صدوق به ۳۰۰ تاثیر می رسد که روحانی طوسی در کتاب الفهرست، ۴۰ عدد از آنهارا کتاب میشمرد که یکی آن ها اینجانب لایحضره الفقیه[۳۶] از کتاب ها اربعه شیعه میباشد؛ و نجاشی (متوفای ۴۵۰ق) در فهرست خود حدود ۲۰۰ تاثیر او را می آورد و بخش اعظمی از اثر ها وی به دست ما نرسیده میباشد:[۳۷]
التوحید
کتاب النبوة
کمال الدین
إثبات الوصیة لعلی(ع)
ثابت النص علی الائمة(ع)
عیون خبرها الرضا(ع)
علل الشرائع
اجر الأعمال و عقاب الأعمال
معانی الاخبار
الخصال
الامالی
الاعتقادات
صفات الشیعه
دلائل الأئمة و معجزاتهم علیهم السلام
المقنع فی الفقه
المعرفة فی ادب النبی و أمیر المؤمنین و الحسن و الحسین علیهم السلام
کتاب الفرق
کتاب رفتار الإنسان
کتاب الغیبة
الرسالة فی أرکان الإسلام.[۳۸]
کتاب مدینة العلم، جامعترین و بدون نقص ترین تاثیر صدوق که در تهاجم ها مخالفین به کتابخانههای شیعه از میان رفته میباشد.[۳۹] این کتاب به نقل از روحانی طوسی از اینجانب لا یحضر بزرگتر بوده میباشد.[۴۰] ابنشهرآشوب نقل مینماید اینجانب لا یحضر چهار جزء دارااست و مدینة العلم دارنده ده جزء میباشد.[۴۱]
مقام علمی
روحانی طوسی میگوید: «محمد بن علی بن حسین، حافظ روایات، باخبر به فقه و رجال، و حدیث شناس بود که در محافظت و کثرت دانش، مانند وی بین قمیها چشم نشد.»[۱۴]
نجاشی در وصفش می گوید:
روضه خوان ما و فقید ما... که وارد بغداد شد و با اینکه معدود سن و سال بود شیوخ طائفه از وی حدیث میشنیدند.[۱۵]
روحانی صدوق را به دلیل فراوانی اثرها، به ویژه، در زمینه حرف[یادداشت ۲] و تکامل پندارهای وی نسبت به شخصیتهای متقدم، نماینده مهم مدرسه کلامی قم دانستهاند.[۱۶] نقل شده اولیه کسی که ابنبابویه را صدوق نامیده ابنادریس حلی در سرائر میباشد.[۱۷][یادداشت ۳] بعضا دانشمندان درباره وجه تسمیه روحانی صدوق بر این باورند که زیرا او در نقل حدیث از ائمه علیهم السلام خصوصا امام باقر و امام درست گو علیهماالسلام از راه و روش صواب بیرون نشده و در ادراک آنها به نادرست نرفته میباشد؛ صدوق تشریفات ترحیم مشهد نامیده گردیدهاست.[۱۸]
مشایخ و اساتید وی
او در شهرهای متفاوت نزد مشایخ و حفاظ اکثری از ائمه حدیث و غیر آنان، به آموزش دانش پرداخته که شمارشان به ۲۶۰ نفر میرسد.[۱۹] بعضا از مشایخ او از این قرارند:
احمد بن علی بن ابراهیم بن هاشم قمی[۲۰]
احمد بن محمد بن عیسی[۲۱]
پدرش علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی[۲۲]
محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی[۲۳]
محمد بن موسی بن متوکل[۲۴]
شاگردان و راویان از وی
با دقت به اینکه روحانی صدوق از جوانی در فعالیت انتشار خبرها بوده، راویان از او می بایست بسیار بوده باشند اما به حیث از دربین رفتن بعضی از کتاب ها مثل تاریخ ری تاثیر روحانی منتجب الدین، رجال الشیعه تاثیر ابنبطریق و شیوخ الشیعة تاثیر علی بن حکم، اسامی راویان از او به نحو بی نقص در اختیار وجود ندارد. آنچه امروزه از آن آگاهیم ۲۷ نفرند:[۲۵]
احمد بن علی بن محمد بن عباس بن نوح
احمد بن محمد بن تربک الرهاوی
ابومحمد احمد بن محمد معمری
جعفر بن احمد بن علی ابومحمد قمی بومی ری که در مشایخ او نیز نامش آمده میباشد.
جعفر بن احمد مریسی
جعفر بن حسن بن حسکه قمی
حسن بن احمد بن محمد بن هیثم عجلی رازی
حسن بن حسین علی بن بابویه
حسن بن عنبس بن مسعود بن سلامت
حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی، تالیف کننده تاریخ قم.
حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری
حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، اخوی او.
عبدالصمد بن محمد تمیمی
علی بن احمد بن عباس نجاشی، فرزند نجاشی رجالی تعالی.
سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی حلی حسینی
سید مرتضی دانش الهدی
علی بن حسین بن موسی
علی بن محمد خزاز
ابوالقاسم علی بن محمد مقری
محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی
محمد بن احمد بن علی
محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولویه، مولف کتاب ایضاح دفائن النواصب.
محمد بن جعفر بن محمد قصار رازی
محمد بن حسن بن اسحاق بن حسن بن حسین بن اسحاق بن موسی بن جعفر(ع)
محمد بن سلیمان الحمرانی
محمد بن طلحه بن محمد نعالی بغدادی، که از شیوخ خطیب بغدادی میباشد.
محمد بن محمد بن نعمان، روحانی موءثر
هارون بن موسی تلعکبری
بینشها
نگرشهای کلامی
روحانی صدوق در صحبت به مدرسه کلامی حدیثگرای قم وابستگی داشت.[۲۶] او برآن بود آدم مدام و در همگی حالا به الهام الهی یا این که حجت الهی احتیاج داراست تا خداوند را بشناسد و عقل سوای کمک وحی اقتدار آشنایی معبود و کشف معارف فقهی را ندارد.[۲۷] اورده شده او در هیچ یک از اثر ها خویش به طور غیر وابسته به مشاجره عقل نپرداخته میباشد.[۲۸] روحانی صدوق با استناد به احادیث،[۲۹] گفت و گو و جدل راجعبه ذات آفریدگار را روا نمیداند و با الهام از احادیث ضدتشبیهی، هیچ نوع شباهتی دربین معبود و مخلوقات قایل وجود ندارد و آحاد صفات بنده را از معبود نفی نموده است.[۳۰][یادداشت ۴] از بینش صدوق، نبی(ص) و امامان(ع) برگزیدگان و دوستداشتنیترین مخلوقات پروردگار میباشند و خدا، عالم را به خیال آنها آفریده میباشد.[۳۲] او امامان را همچون پیامبران(ع)، معصوم میدانست؛[۳۳] البته قائل به سهو النبی(ص) بود و انکار آن را بزرگ نمایی میدانست.[۳۴] بعضا، روضه خوان صدوق را محدثی عقلگرا دانستهاند که به مکان دلیل، از احادیث فایده می برد؛ البته لابلای مطالب خویش به دلیل عقلی نیز دقت داشت.[۳۵]
اثرها
نوشتهعلمیٔ اساسی: اثرها روضه خوان صدوق
گروه تألیفات روحانی صدوق به ۳۰۰ تاثیر می رسد که روحانی طوسی در کتاب الفهرست، ۴۰ عدد از آنهارا کتاب میشمرد که یکی آن ها اینجانب لایحضره الفقیه[۳۶] از کتاب ها اربعه شیعه میباشد؛ و نجاشی (متوفای ۴۵۰ق) در فهرست خود حدود ۲۰۰ تاثیر او را می آورد و بخش اعظمی از اثر ها وی به دست ما نرسیده میباشد:[۳۷]
التوحید
کتاب النبوة
کمال الدین
إثبات الوصیة لعلی(ع)
ثابت النص علی الائمة(ع)
عیون خبرها الرضا(ع)
علل الشرائع
اجر الأعمال و عقاب الأعمال
معانی الاخبار
الخصال
الامالی
الاعتقادات
صفات الشیعه
دلائل الأئمة و معجزاتهم علیهم السلام
المقنع فی الفقه
المعرفة فی ادب النبی و أمیر المؤمنین و الحسن و الحسین علیهم السلام
کتاب الفرق
کتاب رفتار الإنسان
کتاب الغیبة
الرسالة فی أرکان الإسلام.[۳۸]
کتاب مدینة العلم، جامعترین و بدون نقص ترین تاثیر صدوق که در تهاجم ها مخالفین به کتابخانههای شیعه از میان رفته میباشد.[۳۹] این کتاب به نقل از روحانی طوسی از اینجانب لا یحضر بزرگتر بوده میباشد.[۴۰] ابنشهرآشوب نقل مینماید اینجانب لا یحضر چهار جزء دارااست و مدینة العلم دارنده ده جزء میباشد.[۴۱]
راهنمای کامل برنامهریزی مراسم ترحیم بدون استرس