لَیلیٰ بنت اَبیمُرَّة بن عُروَة بن مسعود ثَقَفی همسر امام حسین(ع) و مامان حضرت علی اکبر(ع). لیلیٰ از طرف بابا به قوم ثقیف و از طرف مامان به بنی امیه میرسد. بعضی از نگاه شأن و جایگاه اورا مشهورترین بانوی مجال خویش دانستهاند.[۱] اسم لیلا (لیلیٰ) در تمدن عامه شیعه مشهور میباشد و این معروفیت از آنجاست که او مامان علی اکبر(ع) بودهمیباشد. در امر حضور او در کربلا اختلاف تشریفات ترحیم مشهد حیث میباشد.
اسم
اسم او در اکثر منابع لیلیٰ مذکور میباشد؛ ولی ابنسعد در طبقات کبری اسم او را آمنه بیان نموده است.[۲]و برخی از معاصران اسم او را اُمِّ لیلیٰ گفتهاند.[۳] به همین استدلال گاهی در مجالس مدیحه از او با اسم ام لیلیٰ خاطر می گردد.
نسب
بابا لیلیٰ، ابی مُرَّه بن عُروَة بن مسعود بن مُعَتِّب و از قوم و قبیله ثقیف بود.[۴]ابی مُرَّه در طول فرستاده(ص) چشم به جهان گشود. ابی مره و پدرش، عروة بن مسعود، هر دو از صحابه نبی(ع) بودند. ابومره با برادرش سرویس رسول(ص) رسید و اسلام آورد.[۵] عروة بن مسعود یک کدام از سادات اربعه در اسلام(عروة بن مسعود،آدم بن هلال ،عدی بن حاتم،سراقة بن صاحب و مالک) و از رهبران و بزرگان قبایل خویش بوده اند. اورا در مَثَل صاحب و مالک یس و مشابهترین عموم به عیسی بن مریم گفتهاند.[۶] مامان لیلیٰ میمونه دختر ابوسفیان از بنی امیه و دارای اسم و رسم بهام شیبه بود.[۷]
تزویج و فرزند
امام حسین(ع) با لیلیٰ تزویج کرد و علی اکبر(ع) ثمره این وصلت میباشد.[۸] معروفیت او بیشتر به جهت ذکر نامش در نوحهها و مجالس مرتبط با علی اکبر(ع) میباشد.
حضور در اتفاق کربلا
در منابع نخستین و کهن اثری از حضور لیلیٰ در حادثه کربلا یافت نمی شود البته بعضی از منابع متأخر به حضور او در کربلا اشاره کردهاند. طبق این منابع، لیلیٰ هنگام شهیدشدن فرزندش علی اکبر(ع)، در چادر برای وی دعا میکرده و پارهپاره شدن پیکر اورا با دیده خویش نظارهگر بوده میباشد.[۹] مرتضی مطهری[۱۰] از عده ای میباشد که بر این اطمینان میباشد که درباره شخصیت لیلا مامان علی اکبر(ع) تحریفات فراوانی انجام یافته وگاه در برخی اشعار لیلا(معشوقه مجنون عامری) با لیلا مامان علی اکبر(ع) نادرست گردیدهاست. روضه خوان عباس قمی وشیخ ذبیح الله محلاتی و بعضی دیگر براین باورند که حضور لیلا مامان علی اکبر(ع) در کربلا و زنده بودنش دراین اتفاق گزینه شک و تردید میباشد. [۱۱] [یادداشت ۱]
لیلای دیگر
حضرت علی(ع) نیز همسری به اسم لیلی بنت مسعود داشت که مامان ابوبکر بن علی(ع) یکیاز شهدای کربلا میباشد.[۱۲] این لیلیٰ گاه با لیلیٰ مامان علی اکبر(ع) خطا گرفته میگردد.[۱۳][یادداشت ۲]
پانویس
محلاتی، ریاحین الشریعه، دارالکتب اسلامیه، ج۵، ص۲۹۵.
ابن سعد، الطبقات الكبرى (الطبقة الخامسة)، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۳۶۹.
محلاتی، ریاحین الشریعه، دارالکتب اسلامیه، ج۵، ص۲۹۵.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۰۶۶.
ابن حجر العسقلانی، الإصابة، ۱۴۱۵ق، ج۷، ص۳۰۶.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۰۶۷.
ابو الفرج اصفهانی، مقاتل الطالبيين، ۱۴۰۸ق، ص۸۶.
مقریزی، إمتاع الأسماع، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۲۶۹.
سماوی، إبصارالعین، ۱۴۱۹ق، ص۲۲۴.
حماسه حسینی، ج۱، ص۶۵
الميلاني، السيد هاشم، تعريب منتهى الآمال في تواريخ النبي و الآل، ج۱،ص۸۲۰. المحلاتي، الشيخ ذبيح الله، فرسان الهیجاء، نشر دهنده المكتبة الحيدريّة، ج۱، ص۴۰۳
روحانی اثرگذار، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۸۲.
أبوحاتم التمیمی، السیرة النبویة و أخبار الخلفاء، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۵۵۹.
یادداشت
أمّا حضور ليلى في كربلاء أو كونها ما تزال على قيد الحياة عند وقوع المأساة ولو في المدينة فإنّه لم يعرض لي وما رووه اینجانب أمر الحسين إيّاها بالدعاء لولدها في كربلاء فقد أنكره النوري وقال : لا أصل له ، وهذه نسبة كاذبة ، فإنّ كثيراً اینجانب المؤرّخين نصّوا على وفاتها پیشین واقعة كربلاء ، ولم يعرف مقدار عمرها ، والله العالم. فرسان الهیجاء، ص۴۰۳
مولف الغارات بر این اطمینان میباشد که امام علی (ع) با لیلی دختر مسعود نهشلی تزویج کرد و از وی فرزندی به اسم عبیدالله داراست که در قیام مختار با مصعب بیعت نموده است. ثقفی کوفی، الغارات، ج۱، ص۹۳. این وصلت در بصره ظاهراً در ماجرای جمل در سال ۳۵ هجری قمری و به خواسته تحکیم رابطه ها با قوم وی بوده میباشد.ابن حمدون، التذكرة الحمدونية، ۱۹۸۲م، ج۳، ص۹۶.
منابع
ابنسعد، الطبقات الكبرى - متمم الصحابة - الطبقة الخامسة، رسیدگی محمد بن صامل السلمی، الطائف، مکتبة الصدیق، چاپ اولیه، ۱۴۱۴ق.
ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الإضابة فی تمییز الصحابة، پژوهش عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ نخستین، ۱۴۱۵ق.
ابنعبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تفحص علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، چاپ نخستین، ۱۴۱۲ق.
ابوحاتم تمیمی، السیرة النبویة و أخبار الخلفاء، بیروت، الکتب الثقافیه، چاپ سوم، ۱۴۱۷ق.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن الحسین، مقاتل الطالبیین، پژوهش سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفة، بیتا و مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
سماوی، محمد بن طاهر، إبصار العین فی أنصار الحسین علیهالسلام، قم، دانش کده شهید محلاتی، چاپ نخستین، ۱۴۱۹ق.
روضه خوان اثرگذار، محمد بن محمد، الإختصاص، قم، کنگره روحانی اثر گذار، چاپ اولیه، ۱۴۱۳ق.
محلاتی، ذبیح الله، ریاحین الشریعه، طهران، دارالکتب اسلامیه، بیتا.
مقریزی، تقی الدین، إمتاع الأسماع بما للنبی اینجانب الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ نخستین، ۱۴۲۰ق.
نبو
مادرها، همسران و دختران معصومان
زنان
فرستاده
خدیجه • سوده • عایشه • حفصه • زینب دختر خزیمه • امحبیبه • امسلمه • زینب دختر جحش • ماریه قبطیه • جویریه • صفیه • میمونه
امام علی
حضرت فاطمه • خوله حنفیه • امحبیب • امالبنین • لیلی دختر مسعود • اسماء • امسعید • امامه
امام حسن
ام بشیر • خوله • اماسحاق • حفصه • هند • جعده
امام حسین
رباب • لیلا • اماسحاق • شهربانو
بقیه ائمه
فاطمه • امفروه • امحکیم • فاطمه • حمیده • نجمه • سبیکه • امحبیب • سمانه مغربیه • ام فضل و ادب دختر مأمون • حُدَیث • نرجس
مادرها
آمنه بنت وهب • فاطمه بنت اسد • حضرت خدیجه کبری درود الله علیها • حضرت فاطمه زهرا درود الله علیها • شهربانو مامان امام سجاد • فاطمه مامان امام باقر • امفروه مامان امام راست گو(ع) • حمیده مامان امام کاظم • نجمه مامان امام رضا(ع) • سبیکه مامان امام جواد • سمانه مامان امام هادی • حدیث (مامان امام حسن عسکری) • نرجس مامان امام فرصت
دختران
دختران فرستاده
زینب • رقیه • ام کلثوم • فاطمه(س)
امام علی
زینب کبری • ام کلثوم • رقیه • امالحسن • رمله • نفیسه • ام هانی • فاطمه
امام مجتبی
ام الحسن • امالحسین • طلحه • فاطمه • امسلمه • رقیه
امام حسین
سکینه • فاطمه •
لَیلیٰ بنت اَبیمُرَّة بن عُروَة بن مسعود ثَقَفی همسر امام حسین(ع) و مامان حضرت علی اکبر(ع). لیلیٰ از طرف بابا به قوم ثقیف و از طرف مامان به بنی امیه میرسد. بعضی از نگاه شأن و جایگاه اورا مشهورترین بانوی مجال خویش دانستهاند.[۱] اسم لیلا (لیلیٰ) در تمدن عامه شیعه مشهور میباشد و این معروفیت از آنجاست که او مامان علی اکبر(ع) بودهمیباشد. در امر حضور او در کربلا اختلاف تشریفات ترحیم مشهد حیث میباشد.
اسم
اسم او در اکثر منابع لیلیٰ مذکور میباشد؛ ولی ابنسعد در طبقات کبری اسم او را آمنه بیان نموده است.[۲]و برخی از معاصران اسم او را اُمِّ لیلیٰ گفتهاند.[۳] به همین استدلال گاهی در مجالس مدیحه از او با اسم ام لیلیٰ خاطر می گردد.
نسب
بابا لیلیٰ، ابی مُرَّه بن عُروَة بن مسعود بن مُعَتِّب و از قوم و قبیله ثقیف بود.[۴]ابی مُرَّه در طول فرستاده(ص) چشم به جهان گشود. ابی مره و پدرش، عروة بن مسعود، هر دو از صحابه نبی(ع) بودند. ابومره با برادرش سرویس رسول(ص) رسید و اسلام آورد.[۵] عروة بن مسعود یک کدام از سادات اربعه در اسلام(عروة بن مسعود،آدم بن هلال ،عدی بن حاتم،سراقة بن صاحب و مالک) و از رهبران و بزرگان قبایل خویش بوده اند. اورا در مَثَل صاحب و مالک یس و مشابهترین عموم به عیسی بن مریم گفتهاند.[۶] مامان لیلیٰ میمونه دختر ابوسفیان از بنی امیه و دارای اسم و رسم بهام شیبه بود.[۷]
تزویج و فرزند
امام حسین(ع) با لیلیٰ تزویج کرد و علی اکبر(ع) ثمره این وصلت میباشد.[۸] معروفیت او بیشتر به جهت ذکر نامش در نوحهها و مجالس مرتبط با علی اکبر(ع) میباشد.
حضور در اتفاق کربلا
در منابع نخستین و کهن اثری از حضور لیلیٰ در حادثه کربلا یافت نمی شود البته بعضی از منابع متأخر به حضور او در کربلا اشاره کردهاند. طبق این منابع، لیلیٰ هنگام شهیدشدن فرزندش علی اکبر(ع)، در چادر برای وی دعا میکرده و پارهپاره شدن پیکر اورا با دیده خویش نظارهگر بوده میباشد.[۹] مرتضی مطهری[۱۰] از عده ای میباشد که بر این اطمینان میباشد که درباره شخصیت لیلا مامان علی اکبر(ع) تحریفات فراوانی انجام یافته وگاه در برخی اشعار لیلا(معشوقه مجنون عامری) با لیلا مامان علی اکبر(ع) نادرست گردیدهاست. روضه خوان عباس قمی وشیخ ذبیح الله محلاتی و بعضی دیگر براین باورند که حضور لیلا مامان علی اکبر(ع) در کربلا و زنده بودنش دراین اتفاق گزینه شک و تردید میباشد. [۱۱] [یادداشت ۱]
لیلای دیگر
حضرت علی(ع) نیز همسری به اسم لیلی بنت مسعود داشت که مامان ابوبکر بن علی(ع) یکیاز شهدای کربلا میباشد.[۱۲] این لیلیٰ گاه با لیلیٰ مامان علی اکبر(ع) خطا گرفته میگردد.[۱۳][یادداشت ۲]
پانویس
محلاتی، ریاحین الشریعه، دارالکتب اسلامیه، ج۵، ص۲۹۵.
ابن سعد، الطبقات الكبرى (الطبقة الخامسة)، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۳۶۹.
محلاتی، ریاحین الشریعه، دارالکتب اسلامیه، ج۵، ص۲۹۵.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۰۶۶.
ابن حجر العسقلانی، الإصابة، ۱۴۱۵ق، ج۷، ص۳۰۶.
ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۰۶۷.
ابو الفرج اصفهانی، مقاتل الطالبيين، ۱۴۰۸ق، ص۸۶.
مقریزی، إمتاع الأسماع، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۲۶۹.
سماوی، إبصارالعین، ۱۴۱۹ق، ص۲۲۴.
حماسه حسینی، ج۱، ص۶۵
الميلاني، السيد هاشم، تعريب منتهى الآمال في تواريخ النبي و الآل، ج۱،ص۸۲۰. المحلاتي، الشيخ ذبيح الله، فرسان الهیجاء، نشر دهنده المكتبة الحيدريّة، ج۱، ص۴۰۳
روحانی اثرگذار، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۸۲.
أبوحاتم التمیمی، السیرة النبویة و أخبار الخلفاء، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۵۵۹.
یادداشت
أمّا حضور ليلى في كربلاء أو كونها ما تزال على قيد الحياة عند وقوع المأساة ولو في المدينة فإنّه لم يعرض لي وما رووه اینجانب أمر الحسين إيّاها بالدعاء لولدها في كربلاء فقد أنكره النوري وقال : لا أصل له ، وهذه نسبة كاذبة ، فإنّ كثيراً اینجانب المؤرّخين نصّوا على وفاتها پیشین واقعة كربلاء ، ولم يعرف مقدار عمرها ، والله العالم. فرسان الهیجاء، ص۴۰۳
مولف الغارات بر این اطمینان میباشد که امام علی (ع) با لیلی دختر مسعود نهشلی تزویج کرد و از وی فرزندی به اسم عبیدالله داراست که در قیام مختار با مصعب بیعت نموده است. ثقفی کوفی، الغارات، ج۱، ص۹۳. این وصلت در بصره ظاهراً در ماجرای جمل در سال ۳۵ هجری قمری و به خواسته تحکیم رابطه ها با قوم وی بوده میباشد.ابن حمدون، التذكرة الحمدونية، ۱۹۸۲م، ج۳، ص۹۶.
منابع
ابنسعد، الطبقات الكبرى - متمم الصحابة - الطبقة الخامسة، رسیدگی محمد بن صامل السلمی، الطائف، مکتبة الصدیق، چاپ اولیه، ۱۴۱۴ق.
ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الإضابة فی تمییز الصحابة، پژوهش عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ نخستین، ۱۴۱۵ق.
ابنعبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تفحص علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، چاپ نخستین، ۱۴۱۲ق.
ابوحاتم تمیمی، السیرة النبویة و أخبار الخلفاء، بیروت، الکتب الثقافیه، چاپ سوم، ۱۴۱۷ق.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن الحسین، مقاتل الطالبیین، پژوهش سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفة، بیتا و مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
سماوی، محمد بن طاهر، إبصار العین فی أنصار الحسین علیهالسلام، قم، دانش کده شهید محلاتی، چاپ نخستین، ۱۴۱۹ق.
روضه خوان اثرگذار، محمد بن محمد، الإختصاص، قم، کنگره روحانی اثر گذار، چاپ اولیه، ۱۴۱۳ق.
محلاتی، ذبیح الله، ریاحین الشریعه، طهران، دارالکتب اسلامیه، بیتا.
مقریزی، تقی الدین، إمتاع الأسماع بما للنبی اینجانب الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ نخستین، ۱۴۲۰ق.
نبو
مادرها، همسران و دختران معصومان
زنان
فرستاده
خدیجه • سوده • عایشه • حفصه • زینب دختر خزیمه • امحبیبه • امسلمه • زینب دختر جحش • ماریه قبطیه • جویریه • صفیه • میمونه
امام علی
حضرت فاطمه • خوله حنفیه • امحبیب • امالبنین • لیلی دختر مسعود • اسماء • امسعید • امامه
امام حسن
ام بشیر • خوله • اماسحاق • حفصه • هند • جعده
امام حسین
رباب • لیلا • اماسحاق • شهربانو
بقیه ائمه
فاطمه • امفروه • امحکیم • فاطمه • حمیده • نجمه • سبیکه • امحبیب • سمانه مغربیه • ام فضل و ادب دختر مأمون • حُدَیث • نرجس
مادرها
آمنه بنت وهب • فاطمه بنت اسد • حضرت خدیجه کبری درود الله علیها • حضرت فاطمه زهرا درود الله علیها • شهربانو مامان امام سجاد • فاطمه مامان امام باقر • امفروه مامان امام راست گو(ع) • حمیده مامان امام کاظم • نجمه مامان امام رضا(ع) • سبیکه مامان امام جواد • سمانه مامان امام هادی • حدیث (مامان امام حسن عسکری) • نرجس مامان امام فرصت
دختران
دختران فرستاده
زینب • رقیه • ام کلثوم • فاطمه(س)
امام علی
زینب کبری • ام کلثوم • رقیه • امالحسن • رمله • نفیسه • ام هانی • فاطمه
امام مجتبی
ام الحسن • امالحسین • طلحه • فاطمه • امسلمه • رقیه
امام حسین
سکینه • فاطمه •
راهنمای کامل برنامهریزی مراسم ترحیم بدون استرس